Ticari hayatta borcun ifası çoğu zaman yalnızca ödeme yapmak olarak görülür. Oysa borcun ifası, doğru kişiye, doğru zamanda, doğru yerde ve doğru şekilde yapılmalıdır. Bu yapılmadığı takdirde borç hiç ifa edilmemiş veya eksik ifa edilmiş sayılabilir.
Bu konuda yapılan hatalardan dolayı pek çok borçlu, bedeli ödediği halde tekrar ödeme yapmak zorunda kalmakta, yanlış ifa nedeniyle temerrüde düşmekte, haksız icra ve dava süreçleriyle karşılaşmaktadır
Bu nedenle borcun ifasının doğru yapılması en az sözleşmenin kurulması kadar önemlidir.
1. Borcun İfası Nedir?
Borç, borçlunun alacaklıya karşı üstlendiği edimi hukuka uygun şekilde yerine getirmesiyle sona erer. Bu edim para ödeme, mal teslimi, hizmet sunumu veya yapmama borcunu yerine getirme şeklinde olabilir.
Ancak her edim, her koşulda ifa sayılmaz.
2. İfa Kime Yapılmalıdır?
Asıl Alacaklıya İfa
Kural olarak borç, sözleşmede belirtilen asıl alacaklıya ifa edilmelidir.
Borçlu açısından en sık yapılan hata, yanlış kişiye, mesela yetkisiz kişiye, muhasebe çalışanına, grup şirketlerinden başka birine ödeme yapmaktır. Bu durumda ödeme, borcu sona erdirmeyebilir.
Yetkili Kişiye İfa
Şirketlerde alacaklı, yönetim kurulu, müdür, yetkili temsilci veya vekil aracılığıyla ifayı kabul edebilir. Bu nedenle bir şirkete ödeme yapmadan önce ödeme yapılacak kişinin şirket adına tahsile yetkili olup olmadığını görmek için yetki belgelerini kontrol etmeli, imza sirkülerini incelemeli, vekâletnameleri görmelidir.
3. Borç Ne Zaman İfa Edilmelidir?
Vade Kavramı
Borç, sözleşmede belirlenen vadede ifa edilmelidir. Vade, kesin vade, yaklaşık vade, talep üzerine vade şeklinde düzenlenmiş olabilir.
Erken İfa Riskleri
Şirketler bazen ticari ilişkiyi sürdürmek amacıyla erken ödeme yapar. Ancak faiz hesaplaması, iade ihtimali, sözleşme hükümleri dikkate alınmazsa şirket zarara uğrayabilir.
4. Borç Nerede İfa Edilmelidir?
İfa Yeri
İfa yeri kanundan doğabileceği gibi sözleşmeyle de belirlenebilir. Bunlar yoksa teamüle göre tespit edilir.
Para borçlarında kural olarak ifa yeri alacaklının yerleşim yeridir. Bu husus, özellikle icra yetkisi ve masraflar açısından önemlidir.
5. Borç Nasıl İfa Edilmelidir?
İfanın Şekli
Borç, eksiksiz, bölünmeden, sözleşmeye uygun şekilde ifa edilmelidir.
Eksik ödeme, ayıplı mal teslimi, gecikmeli hizmet ifa sayılmaz veya eksik ifa sayılır.
Kısmi İfa Kabul Edilmek Zorunda mı?
Kural olarak alacaklı, kısmi ifayı kabul etmek zorunda değildir. Ancak sözleşmede kısmi ifaya izin verilmişse durum değişir.
Şirketler açısından bu husus özellikle büyük ölçekli sözleşmelerde ve uzun süreli projelerde önemlidir.
6. Para Borçlarının İfası
Banka Ödemeleri ve Açıklama Sorunu
Şirketlerin yaptığı banka ödemelerinde, açıklama kısmı, hangi borca ilişkin olduğu, hangi dönemi kapsadığı net olmalıdır.
Aksi halde ödeme, başka bir borca mahsup edilebilir.
Döviz Borçlarının İfası
Döviz borçlarında, ödeme günü kuru, efektif satış kuru, sözleşmedeki özel hükümler dikkate alınmalıdır.
Yanlış kurdan yapılan ödeme borcu sona erdirmeyebilir.
7. Mahsup ve İfa İlişkisi
Birden fazla borç varsa borçlu hangi borcu ödediğini açıkça belirtmelidir
Aksi halde alacaklı, kendi lehine olan borca mahsup yapabilir.
Bu durum şirketler açısından ciddi faiz ve temerrüt riskleri doğurur.
8. Borcun İfasında Belge Düzenlenmesi
Makbuz ve İbra
Şirketler, borcu ifa ederken mutlaka makbuz, fatura, ibra belgesi almalıdır.
İbra, borcun sona erdiğini gösteren en güçlü belgedir.
İbranamenin Riskleri
Yanlış düzenlenen bir ibraname şirketin ilerideki haklarını ortadan kaldırabilir, farkında olunmayan alacakları düşürebilir. Bu nedenle ibranameler dikkatle hazırlanmalıdır.
9. Borç İfa Edilmezse: Temerrüt
Borç zamanında ve doğru şekilde ifa edilmezse borçlu temerrüde düşer. Temerrüdün sonuçları temerrüt faizinin işlemesi, tazminat sorumluluğu, sözleşmenin feshi veya ceza şartının uygulanması olabilir.
Şirketler için temerrüt, yalnızca finansal değil itibar riski de doğurur.
10. Borcun İfasında En Sık Yapılan Hatalar
Borcun ifasında en sık karşılaştığımız hatalar, yanlış kişiye ödeme yapılması, bankada para transferine açıklama yazılmaması, eksik veya geç ifa, belgesiz ödeme yapılması ve ibra alınmaması olarak sayılabilir.
Bu hatalar yüzünden borç sona ermiş olsa bile, borçlu sorumlu tutabilir.
11. Borcun Doğru Şekilde İfasının Önemi
Borçlu için borcun doğru borcu sona erdirir, temerrüt riskini ortadan kaldırır, davaları ve icra takiplerini önler. Ancak yanlış ifa, borcu sona erdirmez, yeni borçlar doğurur, dava ve icra takiplerine yol açar.
Bu nedenle borcun ifası, sözleşme yönetiminin en kritik aşamalarından biridir.
Şirketler açısından borcun ifası muhasebe işlemi değil, hukuki bir süreçtir.
Özellikle büyük tutarlı ödemelerde, uzun vadeli sözleşmelerde, uyuşmazlık ihtimali olan ilişkilerde ifa süreci mutlaka hukuki denetim altında yürütülmelidir.
