📌 Adli arama, CMK’da yer alan koruma tedbiridir (CMK madde 116); önleme araması idari tedbirdir. (PVSK madde 9)
📌 Adli arama, şüpheliyi yakalamak veya suç delillerini ele geçirmek amacıyla; önleme araması tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla yapılır.
📌 Adli arama sulh ceza hakimi, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlilerince yerine getirilir. Ancak, konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir; önleme araması kararını ise sulh ceza hakimi, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde mülki amir verir.
📌 Adli aramada makul şüphe(somut delil), önleme aramasında makul sebepler gösterilmelidir.
📌 Adli arama genellikle gündüz vakti yapılır, suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla gece vakti de yapılabilir;önleme araması gündüz veya gece vakti yapılabilir.
📌 Adli arama kararı ile bir kişinin üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir, Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapabilmek için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulmalıdır; önleme araması ile kişilerin üstleri, araçları, özel kâğıtları ve eşyası aranabilir, alınması gereken tedbirler alınır, suç delilleri koruma altına alınarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre gerekli işlemler yapılır, ancak konut, yerleşim yerleri ve kamuya açık olmayan işyeri veya ona ait diğer yerler önleme kararı ile aranamaz.
📌 Önleme araması sırasında tesadüfen suç deliline rastlanırsa bu durum derhal Cumhuriyet savcısına haber verilmeli ve adli arama kararı alınmalıdır.
📌 Adli arama olsun,önleme araması olsun hangi tarih ve saat aralığı için verilmişse söz konusu kararlar belirtilen tarih ve zaman diliminde uygulanabilir.
📌 Önleme araması kararı ile kişilerin kaba üst araması yapılabilir, örneğin iç çamaşırına kadar aranamaz, ayakkabısı çıkartılarak iç araması yapılamaz, ancak kişinin suç teşkil eden eşyayı(uyuşturucu madde, delici, kesici alet, tabanca gibi) iç bölgelerinde sakladığından şüphe duyulursa gerekli tedbirler alınarak Cumhuriyet savcısına haber verilir ve adli arama kararı alınarak arama işlemi tamamlanır.
📌 Adli arama belirli kişi ve yer için;önleme araması ise genel güvenlik amaçlı yapılır,örneğin belirli bir bölge veya araç grubu aranabilir,belirli bir şüpheli ya da araç için ihbar varsa adli arama kararı ile arama yapılabilir.
📌 Adli arama kararı somut bir olayla ilgili ve tek seferlik verilirken, önleme araması süreklilik arz etmemek kaydıyla belirli bir süre için, örneğin 15 günlük, 1 aylık verilebilir, önleme aramaları sürekli aynı yerde, belirli periyotlarla "genel arama" izlenimi verecek şekilde yapılmamalıdır. Makul bir sebep yokken, belirli periyotlarla yenilenmek suretiyle, süreklilik arz edecek ve genel arama izlenimi verecek şekilde önleme araması kararı verilmesi hukuka aykırı kabul edilebilir.
📌 Önleme araması niteliğinde sayılmayan idari denetimler için herhangi bir arama emir veya kararına gerek yoktur. Bir yerin faaliyeti bakımından uymakla yükümlü bulunduğu kurallara uygun olarak çalışıp çalışmadığının tespiti bakımından o yerde yapılan işlem bir denetlemedir. Bu kapsamda örneğin; umuma açık istirahat ve eğlence yerlerinin genel güvenlik ve asayiş yönünden denetimi, kimlik sorma, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’na göre araçlarda bulunması gerekli belgeler ve eşyalarla ilgili yapılan denetimler, elektromanyetik aygıtlar ve dedektör köpekleri aracılığıyla yapılan tarama şeklindeki denetimler kolluk tarafından herhangi bir arama emir veya kararına gerek olmadan kendiliğinden yapılabilecektir. Önleme araması niteliğinde sayılmayan idari denetimler yönetmelikte sayılanlardan ibaret olmadığından daha pek çok özel kanunda ve düzenleyici işlemde idari denetimlere ilişkin hükümler yer almaktadır.
📌 Kolluğun, tehlikenin önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin herhangi bir emir veya karar olmasına bakılmaksızın, üstünü, aracını ve eşyasını teknik cihazlarla, gerektiğinde el ile kontrol etme ve arama yetkisi bulunmaktadır. (PVSK m.9/7)
📌 Kolluğa, koşulları oluştuğu takdirde kişi ve araçları durdurma ve yoklama biçiminde kontrol yapma yetkileri tanınmıştır. Yönetmeliğin 27. maddesinin (g) ve (i) fıkraları gereğince kollukça durdurulan kişinin herhangi bir yerinde uyuşturucu gibi belirli bir şeyin gizlendiği düşünülüyorsa veya makul sebep oluşmuşsa önleyici kolluk yetkisi dahilinde daha geniş kapsamlı kontrol yapma imkânı doğacaktır. Burada dikkat edilmesi gereken husus, kolluk gerekli tedbirleri alabilecek, ancak bu amaçla kişinin üzerindeki elbisenin çıkarılması veya aracın, dışarıdan bakıldığında içerisi görünmeyen bölümlerinin açılmasını isteyemeyecektir. Araçta yapılacak aramanın ilk durdurulduğu yerde yapılması esas olup, detaylı arama yapılması gereken durumlarda aracın başka yere götürülerek aranması da mümkündür.
📌 Araçlarda aramanın gerçekleştirileceği yerde, öncelikle kişilerin kaçmasını ve saldırmasını engelleyecek şekilde gerekli güvenlik
tedbirleri alınır.
Araç araması sırasında, yapılan aramanın konusu olan eşyanın ne olduğu veya aramanın yapılmasına temel teşkil eden sebepler ilgiliye açıklanır.
Araç araması, kişiye en az sıkıntı verici şekilde ve makul olan en kısa sürede yapılır.
Araç araması, aracın ilk durdurulduğu yerde veya o yerin yakınında, mümkün olduğu kadar başkalarının göremeyeceği tarzda yapılır. Detaylı inceleme yapılması gereken hâllerde, başka yere götürülerek arama yapılabilir.
Deniz şartları sebebiyle aramanın denizde mümkün olmaması veya deniz aracının ayrıntılı aranmasının gerektiği hâllerde şüpheli deniz aracı en yakın ve uygun limana çekilerek arama limanda yapılabilir.
📌 Suç teşkil eden eşyanın, örneğin uyuşturucu madde, ruhsatsız tabanca ve benzerleri usulüne uygun alınmış önleme ya adli arama
kararı olmadan ya da önleme ve adli arama kararı olsa bile kararda belirtilen yer ya da zaman dilimi dışında uygulanarak elde edilmişse hukuka aykırı olarak elde edilen delil niteliğinde kabul edilir.
Koruma tedbirleri söz konusu olduğunda ilgilinin rızası da geçerli değildir, bu durumda koşulları varsa etkin pişmanlık hükümleri
uygulanabilir.
Anayasa'nın 38. maddesinin 6. fıkrası ile CMK'nın 206. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi, 217. maddesinin 2. fıkrası ve 230. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi uyarınca hukuka aykırı delillerin hükme esas alınamayacağı dikkate alınmalıdır.
Yargıtay CGK ve Yargıtay Ceza Dairelerinin istikrarlı içtihatlarında, örneğin şüpheliye ait poşette, çantada, valizde arama yapılmasına olanak sağlayan adli arama kararı veya yazılı arama emri ya da olay yeri ve tarihini kapsayan önleme araması kararı bulunup bulunmadığı araştırılmalı, sonucuna göre şüphelinin hukuki durumunun değerlendirilmesi gerektiği gözetilmeden eksik araştırma ile hüküm kurulmasının isabetsizliğine vurgu yapılmaktadır.
