Çarşı ve Mahalle Bekçilerinin Devriye Görevi (ÇMBK m. 6/1-a)

Çarşı ve mahalle bekçilerinin temel görevlerinden birisi de devriyedir. Devriye görevi, bir kavram olarak mevzuatta tanımlanmış değildir. Devriye usulünü açıklayan hükümlere bakıldığında devriye görevinin, "belirlenmiş bir bölgede kamu düzenini korumak, suç işlenmesini önlemek ve işlenmiş suçlarla ilgili görevleri amacıyla üniformalı ve teçhizatlı en az iki görevli tarafından yerine getirilen düzenli dolaşma faaliyeti" olduğu anlaşılmaktadır.

Devriye görevi, sıradan bir dolaşma faaliyeti değildir. Bu faaliyetle suç işlenmeden önce caydırıcılık sağlanarak muhtemel olayların engellemesi, kritik tesislerin koruması, suç yoğun bölgelerin kontrol altına alınması, yardıma muhtaç kişilere destek olunması, işlenmiş suçlarda hızlıca olaya müdahale edilmesi, şüphelilerin yakalanması ve delillerin koruma altına alınması amaçlanmaktadır.

Devriye görevinin yerine getirileceği yere "Devriye Bölgesi" denilmektedir. Devriye bölgesi içerisinde kontrol edilmesi gereken yerler, devriye görevlileri veya sorumlu amirler tarafından belirlenebilir. Bu yerlere gidilirken takip edilecek yola "Devriye Güzergahı" denilmektedir. Devriye güzergahı belirlenmişse bu bir planlı devriyedir. Devriye görevliyle ilgili bir ayrım da devriyenin yaya veya araçlı olup olmadığıdır. Devriye görevlileri, yürüyerek görevini ifa ediyorsa "yaya devriye", motorlu taşıtları kullanıyorsa "araçlı devriye" olarak adlandırılmaktadır.

7245 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu’nda "Önleyici ve koruyucu görev ve yetkiler" başlıklı m.6’da "(1) Çarşı ve mahalle bekçileri; a) Görev saatleri içinde görevlendirildikleri bölgede devriye hizmeti yürütmek, … ile görevli ve yetkilidir" hükmü bulunmaktadır. Kanunun uygulanmasına ilişkin İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan Çarşı ve Mahalle Bekçilerinin Çalışma Usul ve Esaslar ile Kıyafetlerine Dair Yönetmelik m. 12’de düzenlenen devriye görevi, 09 Nisan 2026 tarihinde değiştirilmiştir.

Yönetmelikteki maddeler incelendiğinde devriye görevinin süreklilik ve disiplin içinde yerine getirilmesi için sıralı amirlerinin izni olmadıkça herhangi bir sebep ve bahane ile devriye hizmetine ara verilmesi yasaklanmıştır. Görevlilerin takibi, sıralı amirlerdedir. Güvenlik zafiyeti oluşmaması için devriye personeli, kendi inisiyatifiyle görevi terk edemez. Personelin ihtiyaç veya zorunlu hallerde mutlaka amirine bilgi vermesi gerekir. Nitekim görevlilerin, görev süresince bağlı bulundukları birim ile ne şekilde temas ve irtibat kuracakları yetkili amir tarafından tespit edilir. Devriye personelinin birimiyle kuracağı temasın yöntemi, haberleşme disiplini sağlar. Uygulamada yaygın olarak telsiz veya telefon yoluyla haberleşme sağlandığı gözlemlenmektedir. Haberleşme; personelin görev başında olup olmadığını kontrol etmek, bir olay meydana geldiğinde acil müdahale koordinasyonu sağlamak ve haberleşmede bilgi güvenliği sağlamak için önemlidir.

Devriye görevleri ekip olarak yerine getirilir. Devriyeler en az iki kişiden oluşur. Kıdemli olan devriyenin amiridir, sağda yürür. En az iki kişi olma kuralı, bir olay anında personelin birbirini koruması ve müdahale esnasında saldırıya uğrama ve hata yapma riskini azaltmak içindir. Resmi protokolde "sağ" taraf genellikle üstün veya kıdemlinin yeri olduğu için kıdemli olan sağda yürümektedir.

Devriye görevi öncesinde teçhizat kontrolü önemlidir. Telsiz, kelepçe, kelepçe anahtarı, cop, biber gazı, fener gibi resmi teçhizat kontrol edilerek bunların doğru olarak teçhizat kemerinde olduğu kontrol edilmelidir. Özellikle zati demirbaş silahın temizliğine ve mekanizmanın doğru çalışıp çalışmadığına bakılır. Şarjörlerin tam dolu olduğu ve yedek şarjörün bulunup bulunmadığı teyit edilir. Devriye görevi esnasında silahın kılıfında olması, personelin profesyonel duruşunu gösterir ve muhataplar üzerinde caydırıcı bir görüntü oluşturur. Ayrıca belirtmek gerekir ki teçhizat kemerlerindeki kılıflar, silahın bir başkası tarafından kapılmasını engelleyen güvenlik kilitlerine sahiptir. Böylece devriye personelinin yakın temas veya boğuşma anında silahını kaptırma riski azalmış olur.

Çarşı ve mahalle bekçileri, silah taşıma ve kullanma yetkisine sahiptir. Direnme veya saldırı olmadıkça tabancalar kılıflarında bulunur. Yalnız tehlikeli anlarda ele alınır. Gereksiz yere elinde silahla dolaşan bir devriye, hem üniformanın ciddiyetine yakışmayan bir davranış sergilemiş olur hem de etraftaki kişileri panikletir. Tehlike anında ise kanuna uygun olarak silahı kullanmak gerekir. Özellikle bıçaklı şahıslara yaklaşırken güvenlik mesafesi korunmalı, bir görevli silahlı müdahale için daima hazır olmalıdır. Yalnızca kaçan bir şüphelinin kaçışını önlemek veya yalnızca hareket halindeki araçları durdurmak için ateşli silah kullanmaktan "zorunlu olmadıkça" kaçınılmalıdır.

Görev esnasında yürüyüş ağır adımlarla yapılır. Hızlı yürümek detayların kaçmasına neden olur. Ağır yürüyüş, şüpheli hareketleri fark etmeyi sağlar ve personelin fiziksel olarak çabuk yorulmasını engeller. Yürüyüşlerde ani dönüşler yapılarak gözetlenip gözetlenmediği veya izlenip izlenmediği kontrol edilir. Devriye personeli her zaman hedef olabilir. Arkadan takip edilip edilmediğini anlamak ve arkada kalan bölgedeki hareketliliği denetlemek için bu yöntem kullanılır. Zaman zaman suç işlenmesini önleme maksadıyla tek düdük çalınır. Bu düdük sesi, bir yönüyle güven mesajıdır. Suç işlemeye niyetli kişiler üzerinde psikolojik baskı kurar ve bölge sakinlerine güven verir. Birden fazla veya sürekli düdük sesi genellikle imdat anlamına gelirken tek düdük ise rutin denetim işaretidir.

Güvenlik hizmetlerinde etkinliği artırmanın bir yolu da bilgi paylaşımıdır. Her görevli, işle ilgili edindiği bilgileri sıralı amirleri ve diğer görevlilerle koordine amacıyla paylaşmalıdır. Bu noktada belirtmek gerekir ki bölge sınırlarında karşılaşan çarşı ve mahalle bekçileri birbirlerine olaylara ait bilgileri aktarırlar ve gecikmeksizin devriye görevine devam ederler. Bu bilgi aktarımı sayesinde bir bölgeden diğerine geçme ihtimali olan şüpheli şahıslar, araçlar veya o geceye özgü suçlar (hırsızlık ihbarı, kavga, toplanma vb.) durumlar hakkında birbirlerini güncellerler. Eğer bir bölgede takip edilen bir durum varsa, komşu bölgedeki bekçinin de buna göre önlem alması veya destek olması sağlanır. Uzun süreli sohbetler her iki bölgede de güvenlik zafiyeti yaratabileceğinden bu görüşmeler makul bir süre içinde tamamlanmalıdır.

Çarşı ve mahalle bekçileri, yapılacak kontrolün ardından, görevin icra edileceği bölgenin mesafesi göz önüne alınarak gerektiğinde görevlendirildikleri bölgelere bırakılabilir ve görev sona erdiğinde geri alınabilir. Çarşı ve mahalle bekçilerinin görev bölgeleri geniş veya polis merkezinden uzak olabilir. Yürüyerek gitmek zaman kaybına ve personelin fiziksel olarak yorulmasına neden olur. Araçla bırakılma, personelin zinde bir şekilde göreve başlamasını sağlar. Tüm bölgelere bekçilerin eş zamanlı ve hızlı bir şekilde intikal ettirilmesi, görevlilerin kısa sürede işe başlamasına yardımcı olur. Görev sonu geri alımlar, aynı zamanda personelin tuttuğu raporların birime güvenli bir şekilde ulaştırılmasını sağlar.

Bir çarşı ve mahalle bekçisinin görev yaptığı yeri, tabiri caizse avucunun içi gibi bilmesi, hem suçla mücadelede hem de acil durumlarda hayati önem taşır. Görev bölgesini tanıyan görünür ve hareket kabiliyeti yüksek olan devriye personeli, suç işlemeye niyetlenenlerin suç işleme cesaretinin kırılmasına ve yakalanma korkusuna kapılmasına neden olur. Bir ihbar geldiğinde veya bir ses duyulduğunda, kestirme yolları, sokak giriş-çıkışlarını ve kör noktaları bilmek, olay yerine en kısa sürede ulaşmayı sağlar. Hangi parkın akşamları uyuşturucu veya kavga riski taşıdığını, hangi kamu binasının daha hassas olduğunu bilmek, devriye güzergahını bu risklere göre belirlemesine imkan verir. Özellikle yoğun şikayet edilen bölgeleri sıkı kontrol etmek, birçok olumsuz olayı engelleyebilir. Çarşı ve mahalle bekçisi, sadece coğrafi yapıyı değil, o bölgenin sosyal dokusunu ve suç profilini de öğrenmelidir.

Devriye görevi esnasında çarşı ve mahalle bekçileri, kanunla kendilerine verilen diğer görevleri yerine getirebilir ve yetkileri kullanabilir. Örneğin durdurma ve kimlik sorma yapabilir (ÇMBK m. 7) ve adli görevleri yerine getirebilir (ÇMBK m. 8). Yardıma muhtaç kişilere veya kaza mağdurları gibi kişilere yardım edebilir. Dolayısıyla çarşı ve mahalle bekçisi için devriye görevi, işin omurgasıdır.

Son olarak değinmek gerekir ki yapılan değişiklikte maddenin içeriğinin büyük oranda aynı kaldığı, maddenin numaralandırmasında değişikliğe gidildiği, eski halinde fıkra olarak düzenlenen hükümlerin bent olarak düzenlendiği görülmektedir. En önemli değişiklik ise maddenin ikinci fıkrasına eklenen "(2) Çarşı ve mahalle bekçilerinin araçla devriye görevleri genel kolluk nezaretinde yerine getirilir. Bu durumda mevzuatla genel kolluk kuvvetlerine tevdi edilen görevlerde genel kolluk kuvvetlerine yardımcı olurlar" hükmüdür. Böylece çarşı ve mahalle bekçilerinin genel kolluk nezaretinde araçla devriye yapmalarına ve bu görevlerde kolluğa yardımcı olabilmesine hukuki dayanak oluşturulmuştur.

Sonuç olarak çarşı ve mahalle bekçilerine devriye görevleriyle ilgili olarak şu 10 altın kuralı hatırlatmakta fayda vardır.

1. Görev Alanını Tanı: Sorumlu olduğun bölgenin her köşesini, kör noktalarını, giriş-çıkışlarını ve kritik noktalarını ezbere bil.

2. Daima Hazırlıklı Ol: Telsiz, fener, düdük, kelepçe gibi ekipmanlarının tam ve çalışır durumda olduğundan emin ol.

3. Farkındalığını Yüksek Tut: Çevrendeki olağan dışı sesleri, kokuları veya şüpheli hareketleri fark etmek için duyularını açık tut; rutine alışmak en büyük düşmanındır.

4. İletişim Kanallarını Açık Tut: Merkeze veya ekip arkadaşlarına düzenli durum raporu ver, bir olay anında yardım istemekten çekinme.

5. Yetkilerini Bil: Durdurma, kimlik sorma ve zor kullanma yetkilerinin yasal çerçevesini iyi öğren.

6. Profesyonel Davran: Vatandaşla veya şüpheliyle iletişimde nazik ama mesafeli ol, kişisel duyguları işine karıştırma ve provokasyonlara gelme.

7. Kendi Güvenliğine Öncelik Ver: Şüpheli bir duruma müdahale etmeden önce kendi güvenliğini sağla ve asla gereksiz risklere girme.

8. Raporlama: Gördüğün her türlü olumsuzluğu veya şüpheli durumu detaylıca not al ve ilgili kişilere/kurumlara bildir.

9. İlk Yardım Bilgisi: Yangın, kaza veya yaralanma durumlarında yapılacak ilk müdahale adımlarına hakim ol.

10. Kişisel Gelişim: Mevzuat değişikliklerini takip et, silah-teçhizat bilgisi ve savunma teknikleri gibi mesleki becerilerini sürekli güncel tut.