Bir önceki yazımda ceza hukuku bağlamında mağdurun korunması ve haklarından bahsetmiştim. Yazının giriş kısmında ise mağdur kelimesinin gündelik dilde herkesin en küçük sebeplerden dolayı bile mağdur olduğunu iddia edebileceği kadar yaygın olarak kullanıldığını belirtmiştim. Bu yazı gerçekten de mağdur kelimesinin sadece günlük hayatta değil mevzuatta da, suç mağdurlarını kapsayan daha geniş bir anlamda kullanımı olduğunu açıklamayı amaçlamaktadır.

Mağdur, en genel anlamda hakkı zarara uğrayan kişidir. Mağdur olma durumu, mağduriyet olarak da ifade edilir. Mağduriyetin kaynağı gerçek hayatta çok çeşitlidir. Sadece bir insanın başka birine kasten zarar vermesiyle değil; doğal afetler, kazalar, savaş gibi olaylar da kişileri mağdur edebilir. Mağdur olmak için kesinlikle kusurlu olmak da gerekmez. Kişi tamamen kendi hatasıyla bir zarara uğrayabileceği gibi (örneğin dikkatsiz bir kaza), hiçbir kusuru olmadığı halde başkalarının hatasının mağduru olabilir.

Mağdur, sadece insan olabilir. Bununla birlikte bir mevzuatta hayvanlar, mağdur olarak nitelendirilmese de mağduriyetlerinden bahsedilmektedir (bkz. Hayvanları Koruma Kanunu m.1 ). Başka bir mevzuatta ise gemilerin mağdur edilmemesi istenmektedir (bkz. Tehlikeli Yüklerin Denizyoluyla Taşınması ve Yükleme Emniyeti Hakkında Yönetmelik m.11).

Mevzuattaki mağdur ve mağduriyet kelimelerinin kullanımları incelendiğinde mağdur; başta suç olmak üzere insan ticareti, ayrımcılık gibi sosyal olaylardan disiplin suçlarına, haksız fiilden sözleşmeye aykırılığa, tüketicilere sağlanan hizmetlerden kaynaklanan mağduriyetten doğal afetlere, hastanın ilaca erişiminden organ nakline kadar hayatın birçok alanında insanın zarar görmesi, zarar uğraması anlamına gelmektedir. En geniş anlamıyla mağdur, kişinin zarar görmesidir. Zararın kaynağı ve kişinin kusurlu olup olmaması, kişinin mağdur olması gerçeğini değiştirmez ancak mağduriyetin giderilmesinde uygulanacak hukukun belirlenmesinde önem taşır. Hukuka uygun işlemlerde bile kişiler, mağdur edilmemeye çalışılmalıdır.

Mevzuatımızda "mağdur" kelimesinin geçtiği hükümlerden bazıları aşağıda yer almaktadır.

Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Kanun Numarası: 6458) m. 48’de

"İnsan ticareti mağduru ikamet izni

(1) İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan yabancılara, yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmeleri ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmeleri amacıyla valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir.

(2) Bu ikamet izinlerinde, diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmaz".

Uluslararası İşgücü Kanunu (Kanun Numarası: 6735) m.16’da

"(1) Bakanlıkça belirlenen uluslararası işgücü politikasına uygun olarak; … f) 6458 sayılı Kanun uyarınca uluslararası koruma başvurusu sahibi, şartlı mülteci, geçici koruma sağlanan veya vatansız ya da mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağduru, … yabancılara bu Kanunun 7 nci, 9 uncu ve 10 uncu maddelerinin uygulanmasına ilişkin istisnalar tanınabilir".

Hayvanları Koruma Kanunu (Kanun Numarası: 5199) m.1’de

"Bu Kanunun amacı; insan, hayvan ve çevre sağlığı gözetilmek kaydıyla hayvanların rahat yaşamlarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmek, hayvanların acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını, her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini sağlamaktır".

Öğretmenlik Mesleği Kanunu (Kanun Numarası: 7528) m.13’de

"(11) Disiplin soruşturmasının sonucunun bildirilmesi ve cezaların uygulanması:

a) Disiplin soruşturmasının sonucu, hakkında disiplin soruşturması yürütülen öğretmen adayı ile varsa mağdura bildirilir…"

Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanunu (Kanun Numarası: 6706) m.11’de

"(4) İadesi talep edilen kişinin, talep tarihinde on sekiz yaşını doldurmamış olması, uzun zamandan beri Türkiye’de bulunuyor olması veya evli bulunması gibi kişisel hâlleri nedeniyle, iadenin kişinin kendisini veya ailesini, fiilin ağırlığı ile orantısız şekilde mağdur edecek olması durumunda iade talebi kabul edilmeyebilir."

Türkiye İnsan Hakları Ve Eşitlik Kurumu Kanunu (Kanun Numarası: 6701) m.9’da

"(1) Kurumun görevleri şunlardır: … ğ) Ayrımcılık yasağı ihlalleri nedeniyle mağdur olduğu iddiasıyla Kuruma başvuranlara mağduriyetlerinin giderilmesi için kullanabilecekleri idari ve hukuki süreçler konusunda yol göstermek ve başvurularını takip etmelerini sağlamak amacıyla yardımcı olmak...."

Sermaye Piyasası Kanunu (Kanun Numarası: 6362) m.103’de

"(1) Bu Kanuna dayanılarak yapılan düzenlemelere, belirlenen standart ve formlara ve Kurulca alınan genel ve özel nitelikteki kararlara aykırı hareket eden kişilere Kurul tarafından yirmi bin Türk Lirasından iki yüz elli bin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir. Ancak, yükümlülüğe aykırılık dolayısıyla menfaat temin edilmiş olması hâlinde verilecek idari para cezasının miktarı bu menfaatin iki katından az olamaz. Tüzel kişilere, aykırılığın ağırlığı ve etkilediği mağdur sayısı dikkate alınarak bu fıkranın birinci cümlesinde yer alan asgari miktardan az olmamak üzere aykırılık tarihinden önceki son bağımsız denetimden geçmiş yıllık finansal tablolarında yer alan brüt satış hasılatının %1’i ile vergi öncesi kârının %20’sinden yüksek olanına kadar idari para cezası verilir.."

Radyo ve Televizyonların Kuruluş Ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun (Kanun Numarası: 6112) m.8’de

"(1) Medya hizmet sağlayıcılar, yayın hizmetlerini kamusal sorumluluk anlayışıyla bu fıkrada yer alan ilkelere uygun olarak sunarlar. Yayın hizmetleri; …

t) Terör eylemini, faillerini ve mağdurlarını terörün amaçlarına hizmet edecek sonuçlar doğuracak şekilde sunamaz..."

Doğal Gaz Piyasası Kanunu (Kanun Numarası: 4646) m.6’da

"...7) Tüketicilerin kişisel kusurları haricinde oluşan ve lisans ve sertifika sahiplerinin uygulamalarından kaynaklanan tüketici mağduriyetlerinin tazminine ilişkin usul ve esaslar Kurul tarafından belirlenir..."

Baraj İnşası İçin Yapılan Kamulaştırmalarda Kamulaştırma Sahasına Mücavir Taşınmaz Malların Kamulaştırılması Hakkında Yönetmelik m.4'te

"1) Bu Yönetmeliğin uygulanmasında; … b) Baraj inşasından sosyal, ekonomik veya yerleşme düzeni bakımlarından etkilenen taşınmaz maliklerinin veya ayni hak sahiplerinin mağduriyetinin olabilecek en düşük seviyeye getirilmesi, ... ilkelerine uyulması esastır".

Emniyet Hizmetleri Sınıfı Personeli Rütbe Terfileri ve Değerlendirme Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına İlişkin Yönetmelik m.20'de

"...(4) Birinci fıkranın (d) bendi kapsamında yapılacak değerlendirmede; soruşturma açılmasına neden olan ihbar veya şikayetlerin personeli mağdur etmek amacıyla yapıldığı yönünde Kurul üyelerinde kanaat oluşması halinde, yapılan soruşturma ve kovuşturmalar dikkate alınmaz. Ancak liyakatli olduğu değerlendirilmekle birlikte soruşturma ve kovuşturma sonucunun beklenilmesi uygun görülen personel hakkında “Soruşturma Sonucuna Göre Terfi Eder.” kararı verilebilir..."

Huzurevleri ile Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri Yönetmeliği m.27'de

"ç) Sosyal inceleme sonucunda kurum bakım hizmeti alması uygun görülen yaşlıya ilişkin dosya, başvuru mercii tarafından Başvuru Değerlendirme Komisyonuna sunulur. Yaşlının risk sınıfı, sosyal inceleme raporunda yer alan değerlendirmeler esas alınarak aşağıdaki şekilde belirlenir: 1) Kırmızı risk sınıfı: Buluntu veya terk edilmiş olan ya da ihmal veya istismar mağduru olan yaşlılar ile günlük yaşam aktivitelerini desteksiz olarak yerine getiremeyen ve bakım verecek kimsesi bulunmayan yaşlılar kırmızı risk sınıfı kapsamında değerlendirilir. Bu kapsamdaki yaşlılar için il müdürlüğü teklifi ve mülki idare amirinin onayı alınır; kırmızı risk sınıfında yer alan yaşlı, bulunduğu il içinde durumuna uygun bir kuruluşa geçici veya misafir statüsünde yerleştirilir ve kurum bakımına ilişkin gerekli belgelerin tamamlanmasını müteakip Türkiye genelinde durumuna uygun bir kuruluşta ilk boşalan kontenjana yerleştirme işlemi gerçekleştirilir…"

Arıcılık Yönetmeliği m.18'de

"...8) Yangın, sel, dolu, fırtına, deprem gibi doğal afetler neticesinde mağdur olan arıcılar için uygun olan başka alanlarda komisyon tarafından geçici arı konaklama noktası tespit edilerek il/ilçe müdürlüğünce konaklama izni verilebilir. Geçici arı konaklama noktası tespit edilirken söz konusu alan ve komşu parsellerdeki ürün deseni ve zirai mücadele faaliyetleri dikkate alınır, sık aralıklarla zirai mücadele yapılacak alanlara yakın yerlere arı konaklama izni verilmez…"

Organ Nakli Hizmetleri Yönetmeliği m.30'da

"(1) Organ nakli merkezlerinin faaliyet izninin iptal edildiği veya faaliyetinin geçici süre durdurulduğu durumlarda hastaların mağdur olmaması için müdürlük tarafından gerekli tedbirler alınır..."

Ecza Ticarethaneleri ve Ecza Ticarethanelerinde Bulundurulan Ürünler Hakkında Yönetmelik m.16'da

"(2) Bu Yönetmelik kapsamında faaliyet gösteren kişi, kurum ve kuruluşlar, hastanın ilaca erişiminde mağduriyet yaşamaması için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür."

Tehlikeli Yüklerin Denizyoluyla Taşınması ve Yükleme Emniyeti Hakkında Yönetmelik m.11'de

"...c) İdareden elleçleme izni almadığı tehlikeli yükleri elleçlemez, bu kapsamda planlama yaparak yanaşacak gemileri mağdur etmez..."

Gençlik ve Spor Bakanlığı Yurt Hizmetleri Yönetmeliği m.8'de

"...d) Her öğretim yılında; Bakanlık hedef ve politikaları, doğal afet, sosyal olay, ekonomik kriz, kamu güvenliği, ekonomik ve sosyal durumda değişiklik, terör, şiddet, genel ahlak suçu mağduriyeti ve benzeri herhangi bir nedenle Bakanlık tarafından yurda yerleştirilmesi uygun görülen öğrenciler…"

Demiryolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik m.19'da

"(3) Demiryolu tren işletmecisinin kusuru dışında meydana gelen olaylar sonucunda oluşan ölüm ve yaralanmalarla ilgili olarak demiryolu tren işletmecileri, mağdurların üçüncü şahıslara karşı tazminat taleplerini sürdürebilmeleri için gerekli bilgi ve belgelerin paylaşımını sağlar."

Diyaliz Merkezleri Hakkında Yönetmelik m.12'de

"(3) Personel eksikliği, tadilat, ekonomik ve benzeri sebeplerle işletenin kendi talebi ile merkezin faaliyetini askıya alma talebi halinde müdürlükçe en fazla altı aylık süre ile faaliyet izni askıya alınabilir. Bu durumda, hastaların mağdur edilmemesi için müdürlükçe gerekli tedbirler alınır. Süre sonunda faaliyetine başlamayan merkezin ruhsat ve faaliyet izin belgesi iptal edilir."

Av Turizmi Kapsamında Avlanmalara İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.51'de

"(1) Kanun ve bu Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket ettiği, usulsüz av yaptırdığı, diğer ülkelerde ve dış basında gerçek dışı, mevzuata aykırı ilan ve reklamlarla usulsüz avlanmaları teşvik ettiği, yabancı avcıları mağdur ederek Türkiye aleyhinde olumsuz propagandaya neden olduğu belirlenen acentelere Kanun ve 1618 sayılı Kanun hükümleri uygulanır."