Özet

Cezayir Medeni Kanunu’nda zamanaşımı hükümleri arasında yer alan m.309 ve m.312 hükümleri, uygulamada sıklıkla birbiriyle karıştırılmakta; özellikle işçilik alacaklarının nitelendirilmesinde yanlış zamanaşımı süresi uygulanmaktadır. Bu çalışma, m.309’daki periyodik alacak rejimi ile m.312’deki anlık ödeme rejimi arasındaki normatif farklılığı ortaya koymakta; ücret alacağının hangi kategoriye dâhil olduğunu doktrin, sistematik yorum ve normatif yerleştirme ilkeleri çerçevesinde incelemektedir. Sonuç olarak ücret alacağı, niteliği gereği periyodik alacak olup m.309’daki beş yıllık süreye tabidir; m.312’nin ücret yönünden uygulanması kategori sapması niteliğinde açık bir normatif hatadır.

Giriş

Zamanaşımı, alacağın niteliği ile doğrudan bağlantılı bir kurumdur.
Bu nedenle hangi alacak türünün hangi zamanaşımına tabi olacağını belirlemek, yalnızca süre hesabı değil, hukuki nitelendirme meselesidir.

Cezayir Medeni Kanunu’nda:

- m.309, dönemsel (périodique) ve yenilenebilir (renouvelable) alacakları,

- m.312, derhal ödenmesi gereken, anlık (instantané) ve münferit alacakları

düzenler.

Sorun, uygulamada bu iki normun aynı alacak türü üzerinde rekabet ediyormuş gibi yorumlanmasıdır.
Oysa iki madde, birbirinden normatif olarak ayrık alanlara sahiptir.

Bu makalenin amacı, söz konusu ayrımı sistematik ve doktrinsel zeminde ortaya koymaktır.

I. Periyodik Alacak Rejimi: m.309’un Normatif Konumu

1. Maddede Sayılan Alacaklar ve Ortak Nitelikleri

Cezayir MK m.309’a göre:

- kiralar (loyers)

- aylık borçlar (arrérages)

- maaşlar (traitements)

- ücretler (salaires)

- emeklilik ödemeleri (pensions)

beş yıllık zamanaşımına tabidir.

Bu alacakları bir araya getiren ortak unsur periyodisitedir:

a) Alacak belirli dönemlerde kendiliğinden yenilenir.

Her ay kira doğar, her ay ücret doğar, her ay maaş doğar.

b) Alacak yenilenebilir bir karakter taşır.

Bir dönemin ödenmemesi, bir sonraki dönemi ortadan kaldırmaz.

c) Alacak hakkı “dönemsel yaşam döngüsü” ile varlık kazanır.

Bu nedenle m.309, periyodik alacak rejiminin özel normudur.

II. Anlık Ödeme Rejimi: m.312’nin Sınırlı ve Basit Alanı

m.312 iki grup alacak düzenler:

1. tacir ve üreticilerin, ticari olmayan kişilere yaptıkları küçük çaplı teslimlerden doğan borçlar,

2. otelcilerin, restoranların ve benzeri işletmelerin konaklama ve yiyecek hizmetlerinden doğan borçlar,

3. ouvriers ve benzeri “gündelik işçiler”e yönelik anlık ödemeler.

Bu alacakları ortaklaştıran nitelik şudur:

“Doğar doğmaz ödenmesi gereken, gecikmesi suistimale açık, basit ve derhal ifa edilebilir borçlar.”

Bu rejim, periyodik alacaklara alternatif değildir.
Tam aksine:

- düşük meblağlı,

- anlık,

- süreklilik arz etmeyen,

- dönemsel olmayan

edimlere özgü, koruyucu mikro-zamanaşımı rejimidir.

III. 309 ve 312’nin Birbirinin Alternatifi Değil, Ayrık Kategorileri Olduğu

Burada çalışmanın temel önermesi ortaya konulmaktadır:

309 ve 312’nin uygulama alanları çakışmaz;
biri periyodik alacak rejiminin,
diğeri anlık ödeme rejiminin bir parçasıdır.

Bu nedenle:

- bir alacak hem periyodik hem anlık olamaz,

- 309’un listesi ile 312’nin listesi iç içe geçmez,

- 309 kapsamındaki bir alacak 312’ye tabi tutulamaz.

Bu tür uygulama, normatif bütünlüğü bozan “kategori sapması”dır.

IV. Ücret Alacağının Hukuki Niteliği: Neden m.309 Kapsamındadır?

1. Ücretin Kanunda Açıkça 309’da Sayılması

m.309, salaires kelimesini kullanarak ücreti doğrudan 5 yıllık periyodik rejime taşımıştır.
Bu açık düzenleme varken, 312’nin ücret için uygulanması kanun koyucu iradesine aykırıdır.

2. Ücretin periyodik niteliği

Ücret:

- her ay doğar,

- işçi çalıştığı sürece yenilenir,

- düzenli döngüsü vardır,

- periyodik borç niteliği taşır.

Bu özellikler m.309’un tam karşılığıdır.

3. 312’nin ücretle bir bağı yoktur

m.312’deki “ouvriers” ibaresi, gündelik işçiler için yapılan küçük çaplı ödemeleri ifade eder;
periyodik iş sözleşmesi kapsamında düzenli ücret ödemesini kapsamaz.

V. Yanlış Zamanaşımı Uygulamasının Sonucu: Normatif Bütünlüğün Bozulması

Eğer ücret m.312’ye tabi tutulursa:

1. m.309 fiilen uygulanamaz hâle gelir,

2. periyodik alacak rejimi çöker,

3. m.312 genişletilerek kanunda olmayan üçüncü bir zamanaşımı rejimi yaratılır,

4. sistematik yorum ilkesi ihlal edilir,

5. hukuk devleti ilkesi zedelenir.

Bu durum açık bir hukuki nitelendirme hatasıdır.

VI. Kategorik Ayrımın Hukuk Metodolojisindeki Yeri

Bu çalışmanın temel savı şudur:

“Alacağın zamanaşımı süresi, alacağın doğuş biçimine bağlıdır; yanlış süre uygulanması, kanunun yanlış uygulanması değil, yanlış normun uygulanmasıdır.”

Bu cümle, doktrinde “normatif yerleştirme ilkesi” olarak bilinen teknik yaklaşımı özetler.

Sonuç

Cezayir Medeni Kanunu m.309 ve m.312 hükümleri farklı hukuki kategorilere ait olup, ücret alacağı niteliği gereği m.309 kapsamına giren periyodik alacaktır. Uygulamada 312’nin ücret alacaklarına uygulanması, hem kanun koyucunun iradesine hem normatif sistematiğe aykırıdır.

Bu nedenle 309/312 ayrımının doğru kavramsallaştırılması, yalnız somut uyuşmazlıklar bakımından değil, iş hukukunda alacakların sınıflandırılması açısından da normatif istikrar açısından zorunludur.

Av. Fatma ŞÜKÜROĞLU