1. Neden Taraf Değişikliği İhtiyacı Duyulur?
Ticari hayatta sözleşmeler çoğu zaman uzun vadeli ve dinamik ilişkilerdir. Şirketlerin yapısı, ortaklık durumu, faaliyet alanı ve organizasyonu zaman içinde değişebilir. Bu değişimlerin doğal sonucu olarak şu sorular gündeme gelir:
· Sözleşmedeki taraf değiştirilebilir mi?
· Şirket birleşirse veya bölünürse sözleşme ne olur?
· Sözleşme başka bir şirkete devredilebilir mi?
· Grup şirketlerinden biri, diğerinin yerine sözleşmeye taraf olabilir mi?
Bu soruların cevabı, sözleşmeler hukukunun en kritik ve en yanlış anlaşılan alanlarından biridir.
2. Kural Olarak Sözleşmenin Tarafları Değişmez
Kural olarak bir sözleşme, kurulduğu andaki taraflar arasında hüküm ve sonuç doğurur. Taraflardan biri tek taraflı olarak sözleşmeden çıkıp yerine başka birini koyamaz. Bu ilke, şirketler açısından hukuki güvenliği sağlar. Aksi halde her sözleşme öngörülemez hale gelirdi.
Ancak bu kuralın önemli istisnaları vardır.
Taraf Değişikliğinin Hukuki Yolları
Şirketler açısından taraf değişikliği üç temel hukuki mekanizma ile mümkündür:
· Sözleşmenin Devri
· Alacağın Devri
· Borcun Üstlenilmesi
Her biri farklı hukuki sonuçlar doğurur ve uygulamada sıkça karıştırılır.
3. Sözleşmenin Devri
Sözleşmenin Devri Nedir?
Sözleşmenin devri, bir sözleşmeden doğan tüm hak ve borçların bir bütün olarak üçüncü bir kişiye geçirilmesidir. Bu durumda, eski taraf sözleşmeden tamamen çıkar, yeni taraf sözleşmenin tarafı haline gelir
Sözleşmenin Devri İçin Gerekli Şartlar
Şirketler açısından sözleşmenin devri için yazılı şekil ve diğer tarafın açık rızası zorunludur.
Karşı tarafın rızası olmadan yapılan devir geçersizdir.
Grup şirketlerinden birinin yerini diğerinin almasına dair sözleşmenin devrinin geçerliliği dahi karşı tarafın rızasına bağlıdır. Zira grup şirketlerinin her biri ayrı tüzel kişilerdir.
4. Alacağın Devri
Alacağın Devri Nedir?
Alacağın devri, sözleşmeden doğan alacak hakkının üçüncü kişiye devredilmesidir. Bu durumda borçlu değişmez, sadece alacaklı değişir.
Şirketler Açısından Alacağın Devri
Şirketler alacaklarını finansman sağlamak, nakit akışını düzenlemek, grup içi yapılandırma yapmak amacıyla devredebilir.
Alacağın devri için borçlunun rızası gerekmez, ancak borçluya bildirim yapılmalıdır.
Sözleşmede Alacağın Devri Yasağı
Sözleşmede “Alacak devredilemez”, “Karşı tarafın izni olmadan devir yapılamaz” şeklinde hükümler bulunuyorsa bu hükümlerin uygulanması gerekir.
5. Borcun üstlenilmesi
Borcun Üstlenilmesi Nedir?
Borcun üstlenilmesi, sözleşmedeki borçlu tarafın yerine başka bir kişinin geçmesidir.
Bu işlem alacaklının açık rızasını ve yazılı şekli gerektirir.
Şirketler Açısından Borcun Üstlenilmesi
Şirketler, şirket devri, faaliyet devri, proje devri gibi durumlarda borcun üstlenilmesi yoluna başvurur. Ancak alacaklının onayı olmadan borçtan kurtulmak mümkün değildir.
6. Şirket Birleşmeleri, Bölünmeleri ve Tür Değişikliklerinde Taraf Değişiklikleri
Külli Halefiyet İlkesi
Türk Ticaret Kanunu’na göre, birleşme, bölünme, tür değiştirme hallerinde şirket, külli halef olur. Bu ne demektir?
Yeni şirket karşı tarafın rızası aranmadan kanun gereği sözleşmenin tarafı olur.
Bu durum, sözleşmelerde taraf değişikliğinin en güçlü istisnasıdır. Ancak sözleşme ile aksi de kararlaştırılabilir.
Şirketler sözleşmeye “Birleşme halinde fesih”, “Bölünmede onay şartı” gibi hükümler koyarsa geçerlidir. Bu nedenle şirketler, sözleşme imzalanırken bu ihtimalleri mutlaka değerlendirmelidir.
7. Taraf Değişikliğini Yasaklayan Kayıtlar
Devir Yasağı Kayıtları
Sözleşmelerde sıkça rastlanan “Sözleşme devredilemez”, “Taraf değişikliği yapılamaz”, “Alt yüklenici kullanılamaz” gibi kayıtlar, şirketlerin esnekliğini ciddi şekilde sınırlar.
Devir Yasağına Rağmen Yapılan İşlemler
Devir yasağına rağmen yapılan devirler karşı taraf açısından bağlayıcı olmaz, eski taraf sorumluluktan kurtulamaz, çifte sorumluluk riski doğurur.
8. Zımni Taraf Değişikliği
Mahkemeler bazı durumlarda yeni tarafla uzun süre çalışılması, faturaların yeni şirkete kesilmesi, yeni şirketten gelen ödemelerin kabul edilmesi gibi davranışları taraf değişikliğine zımni rıza olarak yorumlayabilir.
Ancak bu oldukça istisnai bir durumdur ve şirketler açısından ciddi belirsizlik yaratır.
Şirketler açısından taraf değişikliği sadece hukuki değil aynı zamanda ticari ve stratejik bir karardır. Bu nedenle sözleşmelerde devir hükümleri tüm ihtimaller göz önüne alınarak baştan düzenlenmeli, hrup yapısı dikkate alınmalı, birleşme ve bölünme ihtimalleri öngörülmelidir
Aksi halde şirket, istemediği sözleşmelerin tarafı olmaya devam edebilir.