Sözleşmeler, taraflar arasında hukuki bağ kuran ve borç ilişkisi doğuran temel belgelerdir. Ancak her yazılı metin veya tarafların her mutabakatı hukuken geçerli bir sözleşme niteliği taşımaz. Bir hukuki ilişkinin sözleşme olarak kabul edilebilmesi ve taraflar açısından bağlayıcı sonuçlar doğurabilmesi için bazı asgari unsurların mutlaka mevcut olması gerekir. Bu unsurların eksikliği, sözleşmenin geçersizliğine veya hiç doğmamış sayılmasına yol açabilir.
Sözleşmenin Geçerliliği Açısından Asgari Unsurlar:
Asgari Unsur Kavramı
Asgari unsurlar, bir sözleşmenin kurulabilmesi için olmazsa olmaz nitelikteki temel şartlardır. Bu unsurlar bulunmadığı takdirde ortada hukuken geçerli bir sözleşmeden söz edilemez. Tarafların niyetleri veya fiili davranışları, eksik asgari unsurları çoğu zaman telafi edemez.
Asgari Unsurlar ile Yan Hükümler Arasındaki Fark
Asgari unsurlar sözleşmenin varlığı için şartken; cezai şart, teminat, faiz, yetkili mahkeme gibi hükümler yan niteliktedir. Bu yan hükümler bulunmasa bile sözleşme geçerli olabilir; ancak asgari unsurların eksikliği sözleşmeyi sakatlar.
Sözleşmelerde Bulunması Gereken Asgari Unsurlar:
1. Taraflar (Sözleşmenin Süjeleri)
Taraf Ehliyeti: Bir sözleşmenin kurulabilmesi için en az iki tarafın bulunması gerekir. Tarafların fiil ehliyetine sahip olması, sözleşmenin geçerliliği açısından büyük önem taşır. Ayırt etme gücü bulunmayan kişilerin yaptığı sözleşmeler kural olarak geçersizdir.
Gerçek Kişi ve Tüzel Kişi Taraflar: Sözleşmenin tarafları gerçek kişiler olabileceği gibi şirketler, dernekler veya vakıflar gibi tüzel kişiler de olabilir. Tüzel kişiler adına imza atan kişilerin yetkili olması şarttır.
Yetki ve Temsil Sorunu: Yetkisiz temsilci tarafından yapılan sözleşmeler, temsil olunanın onayına kadar askıda hükümsüzdür. Uygulamada özellikle şirket sözleşmelerinde yetki kontrolü yapılmaması ciddi uyuşmazlıklara yol açmaktadır.
2. Karşılıklı ve Birbirine Uygun İrade Beyanı
Öneri ve Kabul: Sözleşmenin kurulabilmesi için taraflardan birinin öneride bulunması, diğerinin de bu öneriyi kabul etmesi gerekir. Öneri ve kabul birbiriyle uyumlu olmalıdır.
Açık ve Örtülü İrade Beyanı: İrade beyanı sözlü, yazılı veya davranışla ortaya konabilir. Örneğin bir ürünün kasada ödenmesi, örtülü kabul anlamına gelir.
İrade Sakatlıklarının Etkisi: Yanılma, aldatma veya korkutma altında yapılan sözleşmelerde irade sakatlığı söz konusu olur. Bu durumda sözleşme iptal edilebilir nitelik kazanır.
3. Sözleşmenin Konusu
Konunun Belirli veya Belirlenebilir Olması: Sözleşmenin konusu açıkça belirli olmalı veya en azından objektif ölçütlerle belirlenebilir nitelikte olmalıdır. Belirsiz konulu sözleşmeler geçersizlik riski taşır.
Hukuka, Ahlaka ve Kamu Düzenine Uygunluk: Sözleşmenin konusu hukuka, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı olamaz. Aykırı olması halinde sözleşme kesin hükümsüz sayılır.
İmkânsız Edimler: Başlangıçtan itibaren objektif olarak imkânsız olan edimleri içeren sözleşmeler geçersizdir. Örneğin var olmayan bir taşınmazın satışı bu kapsamdadır.
4. Sözleşmenin Sebebi (Amaç Unsuru)
Sebep Kavramı: Sebep, tarafların sözleşme ile ulaşmak istedikleri hukuki ve ekonomik amaçtır. Her sözleşmenin meşru bir sebebi bulunmalıdır.
Sebebin Hukuka Aykırı Olması Hali: Sebep hukuka veya ahlaka aykırıysa, sözleşme geçersiz olur. Örneğin kanuna aykırı bir faaliyetin finansmanına yönelik sözleşmeler geçersizdir.
5. (Varsa) Şekil Şartı
Şekle Tabi Olmayan Sözleşmeler: Kural olarak sözleşmeler şekle tabi değildir. Tarafların irade beyanları yeterlidir. Bir sözleşmenin şekle tabi olabilmesi için kanunda açık hüküm bulunmalıdır.
Yazılı ve Resmî Şekil Şartı: Bazı sözleşmelerin geçerli olabilmesi için yazılı veya resmî şekilde yapılması zorunludur. Kefalet sözleşmesi yazılı, taşınmaz satışları ise resmî şekle tabidir.
Şekle Aykırılığın Sonuçları: Kanuni şekil şartına uyulmaması halinde sözleşme kesin hükümsüz olur ve baştan itibaren geçersiz sayılır.
Asgari Unsurlar Eksikse Ne Olur?
1. Yokluk: Asgari unsurların hiç bulunmaması halinde sözleşme yok hükmündedir.
2. Kesin Hükümsüzlük: Hukuka veya şekil şartına aykırılık halinde sözleşme kesin hükümsüz olur.
3. İptal Edilebilirlik: İrade sakatlığı gibi hallerde sözleşme geçerli olmakla birlikte iptal edilebilir nitelik taşır.
Bir sonraki yazımızda “Sözleşmede Neler Öneri Anlamına Gelir, Neler Öneri Sayılmaz?” konusunu işleyeceğiz.