Sözleşmeler, hukuki ve ticari hayatın temel taşlarından biridir. Taraflar, sözleşme aracılığıyla hak ve borçlarını belirler, geleceğe yönelik planlarını güvence altına alır. Ancak uygulamada yapılan en büyük hatalardan biri, her imzalanan belgenin mutlaka geçerli bir sözleşme olduğu düşüncesidir. Oysa Türk Borçlar Kanunu’na göre bir sözleşmenin geçerli sayılabilmesi için birtakım şartların sağlanması gerekir. Bu şartların eksikliği veya ihlali halinde sözleşme geçersiz hale gelir.
Geçersiz bir sözleşme, taraflara hukuki güvence sağlamadığı gibi, ciddi maddi kayıplara ve uzun süren davalara yol açabilir. Bu nedenle sözleşmelerin hangi hallerde geçersiz olacağının bilinmesi, hem bireysel hem de kurumsal kişiler açısından büyük önem taşır.
A. Sözleşme Geçersizliği Kavramı
Geçersizlik Nedir?
Sözleşme geçersizliği, taraflar arasında kurulduğu düşünülen hukuki işlemin, hukuk düzeni tarafından tanınmaması anlamına gelir. Geçersiz bir sözleşme ya hiç hüküm doğurmaz ya da belirli şartlar altında ortadan kaldırılabilir.
Türk hukukunda sözleşme geçersizliği tek tip değildir. Geçersizliğin türü, sözleşmenin akıbetini ve tarafların haklarını doğrudan etkiler.
Geçersizlik Türleri
Türk Borçlar Kanunu’nda sözleşme geçersizliği üç ana başlık altında incelenir:
1. Yokluk
2. Kesin hükümsüzlük (butlan)
3. İptal edilebilirlik
Bu ayrım, sözleşmenin baştan itibaren mi geçersiz olduğu yoksa geçerli olmakla birlikte sonradan ortadan kaldırılabilir mi olduğu sorusuna cevap verir.
B. Yokluk Halleri
Yokluk Nedir?
Yokluk, bir sözleşmenin hiç doğmamış sayılmasıdır. Hukuken ortada bir sözleşme yoktur. Tarafların imzası veya iradesi bulunsa dahi, sözleşmenin varlığı için zorunlu unsurlar eksikse yokluk söz konusu olur.
Yokluk Halleri Nelerdir?
1. İrade Beyanının Bulunmaması
Sözleşmenin temelini irade beyanı oluşturur. Taraflardan birinin irade beyanı yoksa sözleşmeden söz edilemez. Örneğin başkasının yerine sahte imza atılmışsa, yapılan işlem yok hükmündedir.
2. Asgari Unsurların Eksikliği
Bir sözleşmede bulunması gereken asgari unsurlar (taraflar, konu, irade beyanı) yoksa, sözleşme hiç kurulmamış sayılır. Örneğin:
· Tarafı belli olmayan bir sözleşme,
· Konusu hiç belirlenmemiş bir sözleşme
hukuki anlamda sözleşme olarak kabul edilmez.
C. Kesin Hükümsüzlük (Butlan) Halleri
Kesin Hükümsüzlük Nedir?
Kesin hükümsüzlük, sözleşmenin başlangıçtan itibaren geçersiz olmasıdır. Bu tür sözleşmeler, taraflar arasında hüküm ve sonuç doğurmaz. Hakim, taraflar ileri sürmese bile kesin hükümsüzlüğü resen dikkate alır.
Kesin Hükümsüzlük Sebepleri
1. Hukuka Aykırılık
Sözleşmenin konusu veya amacı hukuka aykırıysa sözleşme kesin hükümsüzdür. Örneğin:
· Kaçakçılık yapmak ve geliri paylaşmak,
· Yasadışı bahis organizasyonu yapmak
· Organ ticareti yapmak
için yapılan sözleşmeler hiçbir şekilde korunmaz.
2. Ahlaka Aykırılık
Toplumun genel ahlak anlayışına aykırı sözleşmeler geçersizdir. Ahlaka aykırılık, somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Kişilik haklarını ağır şekilde zedeleyen sözleşmeler, insan onurunu ihlal eden yükümlülükler ahlaka aykırılık nedeniyle geçersiz sayılır.
3. Kamu Düzenine Aykırılık
Kamu düzeni, toplumun temel yapısını ve düzenini korumayı amaçlar. Kamu düzenine aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür.
· Kanunen yasaklanan faaliyetlerin sözleşmeye konu edilmesi
· Emredici hükümlerin bertaraf edilmesi hallerinde kamu düzenine aykırılıktan söz edilir.
4. Konunun Başlangıçtan İtibaren İmkânsız Olması
Sözleşmenin konusu objektif olarak imkânsızsa, sözleşme geçersizdir. Örneğin:
· Mevcut olmayan bir taşınmazın satışı
· Gerçekleşmesi fiziksel olarak mümkün olmayan bir edim
Burada imkânsızlığın sözleşme kurulduğu anda mevcut olması gerekir.
5. Şekil Şartına Aykırılık
Bazı sözleşmelerin geçerli olabilmesi için kanunun öngördüğü şekil şartına uyulması zorunludur. Bu şekil şartına uyulmaması halinde sözleşme kesin hükümsüz olur.
· Kefalet sözleşmesinde belli unsurların el yazısı ile yazılmaması
· Taşınmaz satış sözleşmesinin resmi olarak düzenlenmemesi
gibi hallerde şekil şartına aykırılık nedeniyle kesin hükümsüzlük gündeme gelir.
Uygulamada en sık karşılaşılan geçersizlik nedenlerinden biri şekil şartına aykırılıktır.
İptal Edilebilirlik Halleri
İptal Edilebilirlik Nedir?
İptal edilebilir sözleşmeler, kurulduğu anda geçerli olan, ancak belirli bir sebep ileri sürülerek sonradan ortadan kaldırılabilen sözleşmelerdir. Bu tür sözleşmeler, iptal edilinceye kadar geçerliliğini korur.
İptal Edilebilirlik Sebepleri
1. Yanılma
Taraflardan biri sözleşmenin esaslı unsurları hakkında yanılmışsa, sözleşmeyi iptal edebilir. Esaslı yanılma, sözleşme yapılmasaydı tarafın bu iradeyi açıklamayacağı durumları ifade eder.
Örneğin:
· Satın alınan malın niteliği hakkında yanılma
· Sözleşmenin hukuki niteliği hakkında yanılma
Hallerinde sözleşmenin yanılma nedeniyle iptali gündeme gelebilir.
2. Aldatma (Hile)
Bir tarafın, diğer tarafı bilerek ve isteyerek yanlış bilgilendirmesi veya gerçeği gizlemesi halinde aldatma söz konusu olur. Aldatma halinde sözleşme iptal edilebilir.
Özellikle satış ve hizmet sözleşmelerinde hile iddiaları uygulamada sıkça görülür.
3. Korkutma (İkrah)
Bir tarafın, kendisinin veya yakınlarının ciddi bir zarara uğratılacağı tehdidiyle sözleşme yapmaya zorlanması korkutma oluşturur. Bu durumda sözleşme iptal edilebilir.
4. Ehliyetsizlik
Fiil ehliyeti bulunmayan veya sınırlı ehliyetsiz kişilerin yaptığı sözleşmeler iptal edilebilir niteliktedir. Yasal temsilcinin onayı yoksa sözleşme geçerliliğini kaybedebilir.
Aşırı Yararlanma (Gabin)
Gabin Nedir?
Aşırı yararlanma, taraflardan birinin diğerinin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya tecrübesizliğinden yararlanarak açık bir edim dengesizliği yaratmasıdır.
Gabinin Şartları
Gabin için üç unsurun birlikte bulunması gerekir:
1. Edimler arasında açık bir dengesizlik olmalı,
2. Taraflardan birinin zor durumu, tecrübesizliği veya düşüncesizliği bulunmalı,
3. Diğer taraf bu durumdan kasten yararlanmalı.
Gabinin Hukuki Sonuçları
Gabin halinde zarar gören taraf:
· Sözleşmenin iptalini isteyebilir
· Ya da edimler arasındaki dengenin sağlanmasını talep edebilir
Geçersiz Sözleşmelerin Hukuki Sonuçları
Başlangıçtan İtibaren Geçersizlik
Kesin hükümsüz sözleşmeler, baştan itibaren geçersiz sayılır. Taraflar, bu sözleşmeye dayanarak hak iddia edemez.
İade Yükümlülüğü
Geçersiz sözleşme kapsamında ifa edilmiş edimler, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir.
Tazminat Sorumluluğu
Geçersizliğe kusuruyla sebep olan taraf, karşı tarafın zararlarını tazmin etmekle yükümlü olabilir. Özellikle sözleşme görüşmeleri sırasında kusurlu davranışlar güven sorumluluğu doğurur.
Uygulamada En Sık Yapılan Hatalar
· Şekil şartlarının göz ardı edilmesi,
· Yetkisiz kişilerle sözleşme yapılması,
· Standart sözleşmelerin denetlenmeden kullanılması,
· Hukuka aykırı maddelerin sözleşmeye eklenmesi,
sözleşmelerin geçersizliğine yol açan en temel hatalardır.
Bu hatalar, sözleşmenin tamamen geçersiz olmasına veya ciddi hak kayıplarına yol açabilir.
Sonuç ve Hukuki Destek Önemi
Sözleşmelerin geçersizliği, yalnızca teorik bir mesele değil; doğrudan maddi sonuçlar doğuran ciddi bir hukuki sorundur. Özellikle ticari ilişkilerde geçersiz bir sözleşme, telafisi güç zararlar doğurabilir.
Bu nedenle sözleşme imzalamadan önce veya mevcut bir sözleşmenin geçerliliği konusunda tereddüt yaşandığında, sözleşmeler hukuku alanında uzman bir avukattan hukuki destek alınması, ileride yaşanabilecek uyuşmazlıkların önüne geçilmesi açısından hayati öneme sahiptir.