1. Giriş: Maden hukukunda “kiralama” neyi ifade eder?
Günlük dilde “maden sahası kiralama” denildiğinde çoğu zaman kastedilen, bir taşınmazın (arsa/tarla) kira sözleşmesiyle kullandırılması değildir. Çünkü madenler, Türk hukukunda özel mülkiyete konu bir “arsa üzerindeki yeraltı varlığı” gibi serbestçe tasarruf edilebilen bir malvarlığı unsuru olarak ele alınmaz; madencilik faaliyeti, ruhsatlandırma ve kamu denetimi ekseninde yürür.
Uygulamada “kiralama” denince en yaygın model, ruhsat sahibinin ruhsatı devretmeksizin (en azından şeklen), maden üretimini ve işletmeyi üçüncü bir kişiye yaptırması ve bunun karşılığında genellikle ton başına bedel veya maktu bedel/ciro payı almasıdır. Bu modelin madencilik sektöründeki yerleşik adı rödovanstır.
Bu makale; maden hukukunda kiralama olarak anılan rödovans modelini, ruhsat devri ile farklarını, işlemin usulünü, sözleşme tasarımında kritik maddeleri, sorumluluk rejimini ve güncel mevzuat ile içtihat yönelimlerini (2026 itibarıyla) sistematik şekilde ortaya koymayı amaçlar.
2. Kavramsal çerçeve: Ruhsat devri – işletme izni – rödovans ayrımı
Maden sahasında üçüncü kişiye “kullandırma” üç ayrı düzlemde karşımıza çıkar:
(i) Ruhsat devri (tam devir):
Ruhsatın sahibi değişir. Bu, yalnızca özel sözleşme ile tamamlanan bir işlem değil; idari yönü olan ve maden siciline işlenmesi gereken bir hukuki sonuç doğurur.
(ii) İşletme izni:
İşletme faaliyetine fiilen başlanabilmesi için gereken izin katmanıdır. İşletme izninin devri, Maden Kanunu’nda açık şekilde sınırlanmıştır.
(iii) Rödovans (ruhsat “kiralama”):
Ruhsat sahibi, ruhsatı devretmeden, üretim/işletme faaliyetini belirli bir bedel karşılığında üçüncü kişiye gördürür. Uygulamada rödovansçının sahada işçi çalıştırması, üretim yapması, sevkiyat gerçekleştirmesi söz konusu olduğundan; iş sağlığı ve güvenliği, çevre, idari yaptırımlar ve üçüncü kişilere karşı sorumluluk boyutu belirginleşir.
Bu ayrımı doğru kurmak önemlidir; zira yanlış kurgulanan bir “kira” ilişkisi, idare nezdinde fiili devir gibi değerlendirilebilecek riskler yaratabilir ve özellikle iş kazaları/çevre ihlalleri/ruhsat yükümlülükleri bakımından ağır sonuçlar doğurabilir.
3. Mevzuat temeli (resmi metinler): Maden Kanunu ve Maden Sicili
Maden hukukunda hak sahipliğinin ve devir/intikal gibi işlemlerin merkezinde “maden sicili” bulunur. Maden sicilinin aleniyeti ve tescilin hüküm doğurması açıkça düzenlenmiştir:
MADEN KANUNU – Madde 38
Madde 38 – Bütün maden hakları ve faaliyetleri ile ilgili teknik ve mali konuları havi maden sicili, yönetmelikte belirtildiği şekilde Genel Müdürlük tarafından tutulur.
Maden haklarının devir, intikal, haciz, rehin ve ipotek veya sona erme durumları bu sicile işlenir.
Maden sicili alenidir. İlgililer sicil kayıtlarının maden sicil memurlarından biri huzurunda gösterilmesini isteyebilir. Maden sicilindeki kayıtların bilinmediği iddia edilemez.
Madenler üzerine iktisap edilecek haklar tescil edilmedikçe hüküm ifade etmez.
Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr/
Bu düzenleme iki sonuç doğurur:
1) Ruhsat devri gibi hak sahipliğini değiştiren işlemler, maden sicili ve idari süreç boyutu olmaksızın sadece “özel sözleşme” ile sağlıklı şekilde sonuç doğurmaz.
2) Rödovans gibi ilişkilerde ise “ruhsat devri” yapılmamakla beraber, sözleşme fiilen devre dönüşüyorsa; idare/mahkeme önünde ciddi tartışmalar çıkabilir.
İşletme izni-ruhsat ilişkisi açısından ise devredilebilirlik sınırı Maden Kanunu’nda açıkça çizilmiştir:
MADEN KANUNU – Madde 27
Madde 27 – İşletme izni devredilemez. İşletme ruhsatı bir bütün olarak ve yönetmelikte belirtilecek esaslar çerçevesinde devredilebilir.
Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr
Bu madde, “işletme izni” katmanının devrinin mümkün olmadığını; buna karşılık “işletme ruhsatı”nın ise bir bütün olarak devredilebileceğini gösterir. Dolayısıyla, “kiralama” yaparken hangi hak katmanının devredildiği/kullandırıldığı titizlikle tasarlanmalıdır.
4. Rödovansın hukuki niteliği: İçtihatlar rödovansı nasıl tanımlıyor?
Rödovans sözleşmesinin Maden Kanunu’nda tüm ayrıntılarıyla tanımlanmış, kapalı bir rejimi bulunmadığından; özel hukuk niteliği bakımından içtihatlar büyük önem taşır. İçtihatlarda rödovans, “maden işletme ruhsatı kiralama” olarak da adlandırılmakta ve uygulamadaki işlevi tarif edilmektedir:
T.C. BURSA 1. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2020/875 K. 2023/36
Ruhsat sahibi olan madenci bu ruhsattaki işletme hakkını devretme karşılığında elde edilen cevher üzerinden veya dönemsel olarak kararlaştırılan maktu bir ücreti üçüncü kişiden almaktadır Ruhsat sahibi ile geçici olarak maden işletme hakkını elde eden bu üçüncü kişi arasında yapılan bu sözleşme Maden işletme ruhsatı kiralama sözleşmesi olup madencilik sektöründe ve hukuksal uygulamadaki ismi ise Rödovans sözleşmesidir Rödovans sözleşmesi; mülkiyeti devlete ait olan madenlerin arama ve işletme hakkını alan gerçek veya tüzel kişilerin bu haklarını üçüncü kişilere devretmesini sağlayan ve TBK'nun ürün kirası hükümleri kapsamında bir kira sözleşmesidir
Kaynak: T.C. BURSA 1. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ E. 2020/875 K. 2023/36
Benzer şekilde Yargıtay kararlarında rödovans uyuşmazlıklarında, ürün kirası/hasılat kirası benzeri hükümlerle kıyasen değerlendirme yapılabildiği görülür. Ürün kirasının kanuni tanımı da bu bakışa dayanak oluşturur:
TÜRK BORÇLAR KANUNU – MADDE 357
MADDE 357- Ürün kirası kiraya verenin, kiracıya, ürün veren bir şeyin veya hakkın kullanılmasını ve ürünlerin devşirilmesini bedel karşılığında bırakmayı üstlendiği sözleşmedir.
Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr
Bu tanım, rödovans sözleşmesinde “ürün”ün maden üretimi; “bedel”in ise ton başına rödovans, maktu bedel veya ciro payı olarak kurgulanmasıyla uyumludur.
Öte yandan içtihatlar, “maden haklarının bölünmezliği” ve “ruhsat yetkilerinin sözleşme ile devri” çizgisindeki gerilimi de not etmektedir. Bu, rödovansın pratikte var olmasına rağmen, sözleşmenin kurgusuna bağlı olarak risk üretebileceğini gösterir:
10. Hukuk Dairesi 2014/11151 E. , 2015/4153 K.
... ruhsat sahipleri özel hukuk alanına giren kimi sözleşmelerle ve belirli bir bedel karşılığında maden çıkarma ve satış haklarını özel kişilere bırakmaktadırlar Rödovans olarak adlandırılan bu yöntemle ruhsat sahipleri, taşeron olarak üretim yapan üçüncü kişilere süreli sözleşmeler ile maden çıkarma ve satış haklarını kiralamaktadırlar
Kaynak: 10. Hukuk Dairesi 2014/11151 E. , 2015/4153 K.
Sonuç olarak: rödovans, “tamamen yasak” veya “tamamen serbest ve risksiz” bir alan değildir. Uygulama vardır; içtihatlar tanır; fakat sözleşme tasarımı ve idari yükümlülük paylaşımı doğru kurulmadığında uyuşmazlıklar ağırlaşır.
5. Rödovansın usulü: Maden Yönetmeliği ve sicil/denetim boyutu
Rödovansın madencilik idaresi bakımından da izlenebilir olması için, Maden Yönetmeliği rödovans işlemlerine dair belirli kurallar getirmiştir. Özellikle aynı alanda birden fazla rödovans sözleşmesi yapılması, sözleşme süresi ve rödovansçının mali yeterliliği gibi hususlar öne çıkar:
MADEN YÖNETMELİĞİ – Madde 101 (Rödovans işlemleri) (Seçili fıkralar)
(6) Rödovans sözleşmelerinde sözleşmenin bitiş tarihi, muhtemel süre uzatımları dahil gün/ay/yıl olarak belirtilir. Aynı alanda kot/kat farklılığı olsa dahi birden fazla rödovans sözleşmesi yapılamaz.
(7) Rödovansçı olarak faaliyet gösterecek;
a) Tüzel kişilerin; ... Kanunun 6 ncı maddesindeki maden haklarını kullanma ile ilgili şartları ve bu Yönetmelikte belirlenen mali yeterlilik şartlarını sağlaması ... zorunludur.
b) Gerçek kişilerin, mali yeterlilik tutarının tamamını banka referans mektubuyla sağlaması ...
...
(8) Tarafların birlikte rödovans sözleşmesinin maden sicil kayıtlarından silinmesini talep etmeleri halinde bu kayıtlar maden sicilinden silinir. ... Süresi sona eren rödovans sözleşmeleri, maden sicilinden silinir.
(9) ... rödovans sözleşmelerinde, bu alanlarda yapılacak madencilik faaliyetlerinden doğacak İş Kanunu, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili idari, mali ve hukuki sorumluluklar rödovansçıya aittir. Ancak bu durum ruhsat sahibinin Kanundan doğan teknik, mali ve hukuki konulardaki sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr
Bu düzenleme, uygulamada en kritik iki noktayı aynı anda teyit eder:
• Rödovansçı, işçilik ve İSG boyutundaki idari/mali/hukuki sorumlulukları üstlenir (m.101/9).
• Buna rağmen ruhsat sahibinin Kanun’dan doğan teknik/mali/hukuki sorumlulukları tamamen ortadan kalkmaz (m.101/9’un son cümlesi).
Bu ikili yapı, rödovans sözleşmelerinin “risk yönetimi sözleşmesi” niteliği taşımasına yol açar: sözleşme hem üretim gelirini paylaşır, hem de idari ve tazminat risklerini sözleşmesel mekanizmalarla yönetmeye çalışır.
6. “Kiralama” (rödovans) adım adım nasıl yapılır? Pratik usul akışı
Rödovans işlemi için sahada ve sözleşmede izlenmesi gereken tipik akış şöyledir:
Adım 1 – Hukuki haritalama ve izin matrisi çıkarma:
Ruhsat tipi (arama/işletme), işletme izni varlığı, sahanın koordinatları, mevcut tesisler, çevre izinleri, İSG organizasyonu, patlayıcı madde izinleri gibi başlıklarda “izin matrisi” çıkarılır. Bu adım eksik yapılırsa, rödovansçı üretime başlasa bile idari süreçlerde tıkanma yaşanır ve sözleşmenin ekonomik dengesi bozulur.
Adım 2 – Teknik ve finansal yeterlilik incelemesi (due diligence):
Rödovansçı adayının mali yeterliliği, ekipman parkı, mühendislik kadrosu, geçmiş iş kazası/SGK/ceza geçmişi değerlendirilir. Maden Yönetmeliği m.101/7’de geçen banka referans mektubu gibi yeterlilik göstergeleri, sözleşmeye “ön şart” olarak da bağlanabilir.
Adım 3 – Sözleşme taslağı (rödovans sözleşmesi) ve eklerinin hazırlanması:
Sözleşme eklerinin güçlü kurulması gerekir: koordinat kroki/harita, üretim programı, kalite/analiz prosedürü, tartım sistemi, sevkiyat dokümantasyonu, teminatlar, cezai şartlar, fesih prosedürü, sigorta poliçeleri, İSG planları.
Adım 4 – Denetim ve raporlama sisteminin kurulması:
Rödovans sözleşmelerinde en sık uyuşmazlık; “ne kadar üretildi”, “hangi kalite”, “hangi satış fiyatı/ciro” gibi ölçüm sorunlarından çıkar. Bu nedenle kantar fişleri, sevk fişleri, numune alma protokolü, bağımsız analiz laboratuvarı, kamera kayıtları gibi delil altyapısı sözleşmenin çekirdeğidir.
Adım 5 – İdareye sunum/sicil kaydı ve yürürlük:
Maden Yönetmeliği m.101/8, rödovans sözleşmesinin maden sicil kayıtlarından silinmesi gibi mekanizmalar öngördüğünden, sözleşmenin idare nezdindeki kayıt sürecinin (varsa) doğru yürütülmesi önemlidir. Buradaki somut prosedürler sözleşmenin niteliğine, ruhsat türüne ve idarenin güncel uygulamasına göre değişebileceğinden, işlem öncesi MAPEG uygulaması ayrıca kontrol edilmelidir.
7. Sözleşme tasarımında kritik hükümler: “İyi bir rödovans” için çekirdek maddeler
Rödovans sözleşmesi, klasik kira sözleşmesinden daha karmaşık olmalıdır. Çünkü konusu sadece “kullandırma” değil; aynı zamanda üretim performansı, kamu yükümlülükleri ve yüksek tazminat riski taşıyan bir faaliyettir.
Aşağıdaki maddeler sözleşmede mutlaka ayrıntılandırılmalıdır (aksi halde uyuşmazlık kaçınılmazlaşır):
(1) Konu, saha tanımı ve sınırların kesinliği:
Koordinat listesi, çalışma kotları, tesis alanları, stok alanları, pasa döküm alanları açıkça işlenmelidir. “Saha dışına taşma” halinde yaptırım ve fesih mekanizması düzenlenmelidir.
(2) Süre ve uzatma rejimi:
Maden Yönetmeliği m.101/6, bitiş tarihinin gün/ay/yıl şeklinde net yazılmasını ve muhtemel uzatmaların dikkate alınmasını işaret eder. Süre uzatımı; üretim hedefleri, teminat yenileme ve idari izinlerin devamı şartlarına bağlanmalıdır.
(3) Üretim programı ve minimum üretim taahhüdü:
Minimum üretim, eksik üretimde cezai şart, mücbir sebep/beklenmeyen hal hükümleri, teknik arıza ve izin gecikmelerinin nasıl yönetileceği yazılmalıdır.
(4) Bedel (rödovans) hesaplama yöntemi:
Ton başına bedel ise: tartım noktası, nem/tenör düzeltmesi, fire ve ayıklama şartları.
Ciro payı ise: fatura, iade, iskonto, navlun, rafinaj/kırma-eleme masrafları gibi kalemlerin ciroya etkisi.
(5) Devlet hakkı, ruhsat bedeli ve kamu borçları:
Ruhsat sahibi idare nezdinde muhatap kalabileceği için; rödovansçının kamu borçlarını ödememesi durumunda derhal fesih + teminattan tahsil + rücu gibi mekanizmalar öngörülmelidir.
(6) İş sağlığı ve güvenliği (İSG), işçilik ve SGK rücu riski:
Maden Yönetmeliği m.101/9 rödovansçıya İSG ve işçilik sorumluluğu yükler; ancak ruhsat sahibinin sorumluluklarının tamamen kalkmadığını da belirtir. Bu nedenle sözleşmede; rödovansçının sigorta yaptırma yükümlülüğü, iş kazası halinde ruhsat sahibini tazmin, idari para cezalarını üstlenme ve rücu hükümleri ayrıntılı yazılmalıdır.
(7) Çevre yükümlülükleri, atık/pasa yönetimi ve sahayı kapatma:
Madencilikte pasa, bakiye ve cüruf yönetimi Maden Kanunu’nda ayrıca ele alınmıştır:
MADEN KANUNU – Madde 36 (Seçili kısım)
Madencilik ... faaliyetler sırasında; ... pasa, zenginleştirme bakiye yığını ve cüruflar, çevre kirliliği açısından mahzur teşkil etmiyorsa geçirildikleri son işlemden çıktıkları şekliyle ayrı ayrı muhafaza edilir. Bu bakiye ve pasa yığınlarının miktarları, fizikî özellikleri, usulüne göre alınmış numunelerin analiz raporları ve döküm alanları, faaliyet raporları, plân ve haritalarda gösterilir.
Kaynak: https://www.mevzuat.gov.tr
Bu çerçeve sözleşmeye uyarlanmalı; pasa döküm alanları, raporlama ve numune/alınan analizlerin bağlayıcılığı, çevre cezası halinde sorumluluk paylaşımı netleştirilmelidir.
(8) Denetim, bilgiye erişim ve delil düzeni:
Ruhsat sahibinin sahaya giriş/denetim yetkisi; rödovansın temel güvenlik supabıdır. Tartım fişleri, sevk fişleri, analiz raporları, stok sayım tutanakları ve elektronik kayıtların delil sözleşmesine bağlanması önerilir.
(9) Teminatlar ve risk azaltma paketleri:
Banka teminat mektubu, nakit depozito, rehin/temlik, cezai şart, hızlandırılmış fesih ve ihtiyati tedbir koşulları birlikte tasarlanmalıdır. Özellikle üretim durduğunda ruhsat sahibinin idari yükümlülüklerinin sürmesi, güçlü teminatı zorunlu kılar.
(10) Fesih, tasfiye ve sahadan çıkış:
Rödovans sona erdiğinde; stoklar, pasa, tesis sökümü, rehabilitasyon işleri, işçilerin tahliyesi, idareye verilecek raporlar gibi “tasfiye” adımları ayrıntılı planlanmalıdır.
8. Güncel mevzuat vurguları (2025–2026): Rehabilitasyon ve kurumsal yapı
2025 değişiklikleriyle Maden Kanunu’nda rehabilitasyon kavramı ve rehabilitasyon bedeli hesabı gibi yeni tanımların sisteme daha belirgin şekilde girdiği görülür. Bu, rödovans sözleşmelerinin “sahayı kapatma/iyileştirme” yükünü daha somut kurgulamasını gerektirir.
Tanımlar bölümünde yer alan yeni kavramlar (özellikle rehabilitasyon ve hesap yapısı), sözleşmede kimin hangi maliyeti üstleneceği konusunda açık yazım ihtiyacını artırır:
• Rehabilitasyon
• Rehabilitasyon Bedeli Hesabı
• Tahsil Dairesi
• Kurul (izin kararlarına ilişkin)
Bu başlıklar, rödovansın yalnızca üretim ekonomisi değil; aynı zamanda “faaliyet sonrası maliyetler” ve kamu alacaklarının takibi bakımından da önem kazandığını göstermektedir. (Bu kısım doğrudan Tanımlar maddesinde yer alan 2025 ekleriyle ilişkilidir.)
9. Uyuşmazlık tipolojisi: En çok nerede dava çıkıyor?
Rödovans uyuşmazlıkları genellikle aşağıdaki başlıklarda yoğunlaşır:
(i) Bedel hesabı uyuşmazlıkları:
Tonaj/kalite/tenör/nem düzeltmesi; stoktan satış; üçüncü kişiye satış fiyatının düşük gösterilmesi iddiaları.
(ii) Üretim taahhüdünün ihlali:
Asgari üretimin tutulmaması, üretimin izinsiz durması, mühendislik/ekipman yetersizliği.
(iii) İSG ve iş kazaları:
Rödovansçının işveren sıfatı, SGK rücu davaları, tazminat davaları, idari para cezaları.
(iv) Çevre ve saha tahribatı:
Pasa döküm sahalarının uygunsuzluğu, rehabilitasyon yapılmaması, idari yaptırımlar.
(v) “Fiili devir” tartışmaları:
Sözleşmenin ruhsat devri gibi sonuç doğuracak şekilde kurulması, ruhsat sahibinin denetimden tamamen çekilmesi.
Bu uyuşmazlıkların bir kısmı teknik bilirkişilik gerektirir. Bu nedenle sözleşmenin delil altyapısını (kantar, analiz, kamera, raporlar) baştan kurmak, davalarda sonucu doğrudan etkiler.
10. Uygulama önerileri: Hukuki ve operasyonel “en iyi pratikler”
Makalenin uygulanabilir çıktısı olarak, aşağıdaki paket önerilir:
1) Sözleşme + operasyon protokolü birlikte hazırlanmalı:
Sadece hukuk metni değil; tartım-analiz-sevkiyat prosedürleri teknik ekler olarak bağlanmalı.
2) Teminatlar çok katmanlı olmalı:
Tek bir cezai şart çoğu zaman yetmez. Banka teminat mektubu + nakit depozito + sigorta + rücu hükümleri birlikte tasarlanmalı.
3) İSG ve çevre uyumu “şart” haline getirilmeli:
İSG dokümantasyonu sunulmuyorsa sözleşmenin yürürlüğe girmemesi (askı şartı) gibi mekanizmalar kurulabilir.
4) Denetim “sözde” değil “fiili” olmalı:
Ruhsat sahibi denetim hakkını kullanmıyor görünürse, fiili devir tartışmaları büyür; ayrıca sonradan “ben bilmiyordum” savunması zayıflar.
5) Tasfiye ve çıkış planı yazılmalı:
Sözleşme bitince stoklar, pasa, tesisler, işçiler, raporlar, rehabilitasyon işleri tek tek sayılmalı.
11. Sonuç / Özet
Maden hukukunda “kiralama” çoğunlukla rödovans sözleşmesi olarak karşımıza çıkar. Rödovans; ruhsatın tamamen devri değildir, fakat fiiliyatta üçüncü kişinin üretim yapması nedeniyle kamu hukuku ve özel hukuk boyutlarını aynı anda taşır. Maden Yönetmeliği, rödovansçının işçilik ve İSG kaynaklı sorumluluğunu vurgularken; ruhsat sahibinin Kanun’dan doğan teknik/mali/hukuki sorumluluklarının tamamen kalkmadığını da açıkça belirtmektedir. Bu nedenle rödovans sözleşmesi, yalnızca bedel paylaşımını değil; denetim, kamu yükümlülükleri, teminatlar, İSG/çevre riskleri ve faaliyet sonrası tasfiyeyi birlikte yöneten kapsamlı bir “risk yönetimi sözleşmesi” olarak tasarlanmalıdır.